Mutakalo

Khundu dzau dzi amba ngoho ngaha mutakalo wa metabolism

Kha vhathu vhanzhi, tshileme tsha muvhili ndi tshone tshine tsha shumiswa u vhona arali muthu o nona kana hai.

Naho zwo ralo, vha zwa mutakalo vha khou sumbedza uri vhuhulwane ha khundu ndi tshiga tsha ndeme nga maanḓa kha mutakalo wa metabolism u fhira BMI i yoṱhe.

Mapfura a ngomu ha thumbu a kwama nga nḓila khulwane insulin resistance, Type 2 diabetes (T2D) na cardiovascular disease (CVD).

Afrika Tshipembe, mafhungo aya ndi a ndeme ngauri malwadze a metabolism a khou engedzea.

Hu humbulelwa uri vhathu vha 4.7 million vha khou tshila na swigiri, nahone vhanzhi ndi Type 2.

Human Sciences Research Council (HSRC) data ya 2024 i dovha ya sumbedza uri u nona hu kha 31% ya vhanna na 68% ya vhafumakadzi.

Izwi zwi ita uri u kala khundu hu vhe tshishumiswa tsha u ṱavhanya, tshi sa duri nga mutengo muhulu.

International Diabetes Federation (IDF) i amba uri vhanna vha re na khundu ya 94 cm kana u fhira, na vhafumakadzi vha re na 80 cm kana u fhira, vha nga vha kha khombo ya mathada a metabolism.

Arali tshikalo tshau tsha fhira, ndi zwa ndeme u amba na muṋe wa ndondolo ya mutakalo.

U kala hu fanela u itwa muthu o ima, theiphi i vhe vhukati ha marambo a mafhafhu na marambo a khundu, i songo gometa lukanda.

Mushumo wa Pharma Dynamics, u ṱuṱuwedza Vhaafrika Tshipembe u kala khundu luthihi nga nwedzi.

Helena Westwood o sumbedza uri: “U sa shanduka ha kilo a hu ambi mafgungo oṱhe.” O dovha a amba uri: “Hune mapfura a vhulungwa hone zwi na ndeme u fana na vhuleme ha muvhili.”

Nga maṅwe maipfi, u vhona khundu i tshi engedzea zwi ṋea tshifhinga tsha u shandula matshilele hu sa athu bvelela malwadze mahulu.

U fhungudza khundu a si zwa mbonalo fhedzi; zwi khwinisa insulin sensitivity na mutakalo wa mbilu.

Zwi a thusa u ita nyonyoloso misi yoṱhe, uḽa zwiḽiwa zwo linganelaho, u eḓela zwavhuḓi, u langa mutsiko, u fhungudza alcohol, na u sa daha fola.